Opinie o Bt-kukurydzy

Opinia na temat procedury autoryzacji kukurydzy Bt11

W maju 2005 EFSA pozytywnie oceniła zgłoszony przez firmę Syngenta wniosek dotyczący autoryzacji kukurydzy Bt11. Ta genetycznie modyfikowana odmiana, odporna na owady (produkuje toksynę Cry1Ab, zwalczającą motyle-szkodniki upraw) i szerokie spektrum herbicydów, miałaby być uprawiana na terenie całej Unii Europejskiej.

Należy bardzo krytycznie ocenić decyzję EFSA w sprawie notyfikacji Bt11, jako że została ona podjęta wobec braku odpowiednich danych naukowych. We wniosku brakuje oryginalnych danych odnośnie możliwych zagrożeń związanych z uprawą tej odmiany, a nieliczne cytowane wyniki nie dają podstaw do wyciągania daleko idących wniosków dotyczących upraw polowych na większą skalę.

Decyzja EFSA budzi poważne zastrzeżenia z co najmniej kilku powodów:

- Ocena faktycznych zagrożeń związanych z uprawą Bt11 jest niemożliwa, gdyż szczegółowe dane na temat wstawionego w procesie modyfikacji fragmentu DNA, miejsca jego insercji, ewentualnych dodatkowych fragmentów w zmodyfikowanych roślinach itp. są traktowane jako poufne informacje handlowe. Sprawia to, że nie sposób zweryfikować pod względem naukowym twierdzeń wnioskodawcy na temat bezpieczeństwa jego produktu, np. wpływu modyfikacji na ekspresję oryginalnego DNA rośliny. Musi to budzić niepokój, szczególnie w świetle faktu, że badania przeprowadzone przez niezależne grupy ekspertów wskazują na możliwość wystąpienia negatywnych (lub przynajmniej trudnych do interpretacji) efektów, wynikających m.in. z prawdopodobnej insercji we fragment DNA odgrywający istotną rolę w metabolizmie rośliny (knob DNA) oraz prawdopodobnych zaburzeń stabilności wprowadzonego materiału genetycznego (badania wykazały jego niezgodność z danymi opisanymi we wniosku). Dodatkowo, część danych na które powołują się autorzy wniosku należy uznać za mało wiarygodne (np. odwołania do podręcznika akademickiego sprzed 12 lat (sic!), zamiast źródłowych danych naukowych).

- Bt11 posiada dwie cechy będące wynikiem modyfikacji genetycznych, tymczasem jedna z nich (odporność na herbicydy) nie została we wniosku poddana krytycznej ocenie ryzyka, jakie może stwarzać dla środowiska (także pośrednio, poprzez zmiany w sposobie uprawy).

- Wadliwie skonstruowany jest program monitoringu upraw Bt11, na co wskazała także sama EFSA. W szczególności chodzi o to, że zaniedbana jest sprawa oceny potencjalnego negatywnego wpływu na inne organizmy oraz mechanizmu nabywania odporności przez organizmy zwalczane. Niejasny jest także sam sposób prowadzenia monitoringu: obowiązki poszczególnych stron nie są precyzyjnie określone, brak szczegółowych ustaleń na temat jego finansowania. Istnieją także poważne wątpliwości na temat tego, czy podmioty monitoringu będą zainteresowane jego rzetelnym przeprowadzaniem (możliwy jest bowiem konflikt interesów) oraz czy będą posiadały odpowiednią wiedzę niezbędną do prawidłowej oceny skutków wprowadzania Bt11.

- We wniosku brakuje wyników oryginalnych badań naukowych, co uniemożliwia przeprowadzenie niezależnych kontrbadań, które mogłyby stać się podstawą oceny zgodności wniosku ze stanem faktycznym. W szczególności brak jest wystarczających danych badań ekotoksykologicznych. Brak we wniosku jakichkolwiek wyników długoterminowych (czy choćby średnioterminowych) badań nad wpływem uprawy modyfikowanej odmiany na inne organizmy, w szczególności motyle dzienne i faunę glebową (te drugie badania w ogóle nie zostały przeprowadzone). Jest to tym bardziej niepokojące, że dotychczas opublikowane dane dotyczące Bt11 wskazują na możliwość znacznego wpływu jej uprawy na organizmy nie będące bezpośrednim przedmiotem zwalczania (także pośrednio, poprzez zmiany przenoszone „w poprzek” poziomów troficznych).

- Dodatkowym argumentem przeciwko wprowadzaniu Bt11 jest fakt, że szkodnik, którego ma ona zwalczać, Ostrinia nubilalis (omacnica prosowianka) w większości krajów europejskich nie stanowi poważniejszego problemu, dlatego nie wymaga intensywnego zwalczania za pomocą toksyn o nie do końca poznanym przecież wpływie na inne organizmy (może za to być skutecznie zwalczana przyjaznymi dla środowiska metodami agrotechnicznymi).

Biorąc pod uwagę wszystkie powyższe zastrzeżenia, stanowiskiem polskiej delegacji powinien być zdecydowany sprzeciw wobec planów wprowadzania kukurydzy Bt11 do upraw. Jednocześnie przypadek autoryzacji tej odmiany stanowi bardzo poważny argument za wstrzymaniem procesu autoryzacji GMO na terenie Unii Europejskiej oraz reformą procedur w tej sprawie (w szczególności – związanych z działalnością EFSA).

Opinia na temat kukurydzy Bt 1507

Stworzona przez firmę Pioneer odmiana kukurydzy oznaczona symbolem Bt 1507 (znana także jako TC1507, czasem oznaczana także DAS-01507-1), genetycznie zmodyfikowana zarówno w kierunku odporności na owady, jak i herbicydy, wytwarza toksynę Cry1F. Jako że związek ten jakościowo różni się od toksyny wytwarzanej przez opracowane wcześniej odmiany (Bt176, Bt11, MON810), tj. Cry1Ab, brak jest wystarczającej ilości rzetelnych, opublikowanych danych na temat zagrożeń dla człowieka, zwierząt i środowiska, jakie mogą się łączyć z jego uwalnianiem do środowiska. Tymczasem odmiana ta została przez EFSA zaakceptowana nie tylko do importu czy przetwarzania, ale także do uprawy na terenie Unii Europejskiej. Ponieważ stoi to w rażącej sprzeczności z obowiązującą w europejskim prawodawstwie „zasadą przezorności”, musi to budzić obawy polskiej strony.

EFSA stara się bagatelizować poważne wątpliwości natury naukowej co do wpływu Bt 1507 na organizmy żywe i środowisko, ograniczając się do stwierdzeń, że negatywne skutki są „mało prawdopodobne”. Jest to postawa nie mająca nic wspólnego z rzetelną i bezstronną metodą badawczą, niezbędną w przypadku wszelkich badań naukowych, a tych dotyczących ludzkiego zdrowia – w szczególności. Zgłaszane przez ekspertów wątpliwości dotyczące Bt 1507 są bardzo poważne; strona polska powinna zwrócić szczególną uwagę Komisji Europejskiej i rządów poszczególnych krajów na następujące, niezwykle niepokojące „znaki zapytania” odnośnie tej odmiany:

- Brak jest rzetelnych danych na temat degradacji Cry1F w środowisku glebowym i wydzielania tej toksyny przez korzenie zmodyfikowanych roślin, z czym wiązać by się mogła jej kumulacja w glebie, stanowiąca zagrożenie dla jej jakości oraz dla organizmów glebowych

- Jak przyznaje sam EFSA, rośliny należące do odmiany Bt 1507 zawierają dodatkowe fragmenty genów, wprowadzone w niezamierzony sposób podczas procesu genetycznej modyfikacji. Nie jest w przekonujący sposób dowiedzione, czy – i jak – fragmenty te będą wpływać na ekspresję genomu rośliny, ale istniejące opracowania każą przypuszczać, że możliwa jest produkcja nowych lub zmienionych białek o potencjalnie alergennych właściwościach

- Testy toksykologiczne na szczurach zostały przeprowadzone w sposób nie dający żadnych podstaw do oceny długoterminowego wpływu Bt 1507 na zdrowie ludzkie, jednak różnice zaobserwowane pomiędzy grupami karmionymi różnymi odmianami kukurydzy, jak zmiany w układzie odpornościowym, budzą uzasadnione zaniepokojenie co do bezpieczeństwa odmiany modyfikowanej

- Badania porównawcze wykazały, że Bt 1507 znacznie różni się pod względem składu chemicznego (m.in. zawartości poszczególnych aminokwasów) od próby kontrolnej zawierającej niezmodyfikowane osobniki. Zignorowanie przez EFSA tych różnic, jako że w obu przypadkach skład roślin był „zbliżony do zakresów podawanych w literaturze” należy uznać za metodologicznie niepoprawne, gdyż przedmiotem porównań miały być: Bt 1507 i niezmodyfikowana odmiana kukurydzy. Dlatego też należy uznać te dwie odmiany za nie będące swoimi bezpośrednimi odpowiednikami, co stawia pod dużym znakiem zapytania decyzję od dopuszczeniu uprawy odmiany zmodyfikowanej. Ponadto, przykłady innych modyfikowanych odmian kukurydzy sugerują, że w przypadku Bt 1507 niewykluczony jest wzrost zawartości ligniny w tkankach, co miałoby poważne konsekwencje dla struktury i ekologii gleby (m.in. tempa dekompozycji materii organicznej)

- Zaproponowany plan monitoringu odmiany ignoruje bardzo istotne aspekty, jak potencjalny wpływ na organizmy nie będące bezpośrednim obiektem zwalczania toksyną Cry1F, zakładając a priori, że takiego wpływu nie będzie, co jest jawnym złamaniem wytycznych dotyczących celów stawianych przed monitoringiem poszczególnych, konkretnych przypadków (zob. EU Council, 2002/811/EC). Przedstawione przez EFSA uzasadnienia dotyczące konstrukcji planu monitoringu – jak to, że fakt nieuwzględnienia w nim motyli nie będących bezpośrednimi obiektami zwalczania za pomocą Cry1F tłumaczony jest względami oszczędnościowymi – stanowią złamanie reguł postępowania w takich przypadkach, gdyż monitoring powinien opierać się wyłącznie na przesłankach naukowych. Powyższy argument dodatkowo wzmacnia fakt, że poziom toksyn w odmianie Bt 1507 jest wyjątkowo wysoki, a odpowiednio dokładne badania potencjalnego wpływu na inne organizmy, włączając długoterminowe badania ekotoksykologiczne na różnych poziomach troficznych (mające m.in. wykluczyć potencjalne ryzyko biokoncentracji i biomagnifikacji), nie zostały przeprowadzone

- Podczas dokonywania oceny ryzyka związanego z wprowadzaniem Bt 1507 zaniedbano istotny element: istnienie ryzyka wymieszania materiału genetycznego roślin modyfikowanych z uprawami konwencjonalnymi i ekologicznymi

Wszystko to sprawia, że jedynym odpowiedzialnym wnioskiem polskiej delegacji może być wezwanie Komisji Europejskiej oraz Państw Członkowskich UE do odrzucenia raportu EFSA dotyczącego kukurydzy Bt 1507, jako niewystarczająco rzetelnego pod względem naukowym, a co za tym idzie – zarzucenia planów uprawy tej odmiany, zgodnie z „zasadą przezorności”. Logiczną konsekwencją odrzucenia raportu musi być zdecydowany apel o reformę struktury i procedur EFSA – tak, by gwarantowały prawdziwie profesjonalną, drobiazgową i bezstronną analizę wszelkich możliwych zagrożeń związanych ze zgłaszanymi do oceny odmianami roślin modyfikowanych genetycznie.

Michał Sobczyk  - „Magazyn Obywatel”

20.02.2008. 14:02